Мазмұны кіріспе микроэкономика пәні және методологиясы



бет7/18
Дата15.09.2017
өлшемі2.65 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18

Сұрақтар мен тапсырмалар

Талқылауға арналған сұрақтар
1. Үй шаруашылығы деген не және экономикадағы оның рөлі

2. «Табыс-демалыс» моделі (үлгісі) арқылы үй шаруашылықтары еңбек ұсынысын қалай іске асыратынын түсіндіріңіз

3. Еңбек ұсынысы қисық сызығын салыңыз. Ол қандай пішіндерге ие бола алады?

4. Үй шаруашылықтары капиталды қалай ұсынады?

5. Өмірлік кезең моделі (үлгісі) арқылы үй шаруашылықтарының капитал ұсынысын көрсетіңіз.
Есептер, жаттығулар, тестілер
1. Жалақы мөлшерінің көтерілуі үй шаруашылықтары еңбек ұсынысының төмендеуіне әкеледі. Ең ықтимал болған себеп неде?

а) монополистік еңбек нарығы

б) еңбек нарығындағы бәсекелестік

в) табыс әсері ауысу әсерінен асып түседі

г) ауысу әсері табыс әсерінен асып түседі

2. Жеке адам пайыздық мөлшер өскенде:

а) ағымдағы тұтынуды көбейтеді

б) ағымдағы тұтынуды азайтады

в) құнды қағаздарға инвестиция жасайды (қаржы салады)

г) ештеме істемейді
3. Еңбек ұсынысы қисық сызығының парабола тәріздес пішіні пайда болады, егер:

а) ең алдымен табыс әсері, сонан соң ауысу әсері әрекеті жағдайында

б) ең алдымен ауысу әсері, сонан соң табыс әсері әрекет жасаған жағдайда

в) екі әсер бір мезгілде әрекет жасағанда

г) ол не табыс әсері, не ауысу әсерімен байланысты емес

4. АҚШ 1994 жылы салықтарды өсіргенде, қаржы жоспарлау бойынша бір маман өз клиенттеріне «аз еңбектену» деген кеңес берген екен: «Қазіргі жағдайда көп жұмыс істеудің мәні жоқ. Сондықтан отбасынызға көбірек уақыт бөліп, солармен бірге жиі болындар».

«Табыс – демалыс» үлгісін пайдаланып, табыс және ауысу әсерлерін ескере отырып, бұл кеңесті бағалаңыз.



5. Жеке адамның ақшалай табысы 50 мың доллар, келешекте оның табысы – 20000 долларға дейін түсуін күтеді, ол қаржы активтеріне бірдей пайыздық мөлшер 10% жинақтау жасап, ақша сала алады. Жеке адамның уақытаралық бюджеттік шектеуін салыңыз (сызыңыз).

6. АҚШ жылжымайтын мүлікке кепілдік беру (ауыспалы бағдармен) кең таралған. Олар үйді несиеге алуға мүмкіндік береді, бірақ ай сайынғы пайыздық мөлшер ағымдағы пайыздық мөлшерінен тәуелді. Егер ағымдағы пайыздық мөлшердің күрт жоғарылауы болса, қарыз алушылардың табыс әсері мен ауысу әсері тұрғыларынан мүмкін болатын мінез-құлқын талдаңыз.

7. Жеке адамның қисық сызығы оның еңбек ұсынысының қисық сызығы болып келе ме? Жауабыңызды негіздеңіз.

6 тақырып. ӨНДІРІС ТЕОРИЯСЫ

ӨНДІРІС ШЫҒЫНДАР

1. Өндіріс пен технология. Өндірістік функция
Алдыңғы тақырыптарда біз тұтынушы мінез-құлқын нарықтық қатынастар субъектісі ретінде талдадық. Енді олардың басқа қатысушысы – өндірушінің мінез-құлқын талдауына кірісейік. Осыған арналған микроэкономика теориясы өндіріс теориясы деген атау алды (фирма теориясы). Өндіріс теориясы методология жағынан тұтыну теориясымен бірдей, бірақ оның айырмашылығы – зерттелетін категориялардың табиғаты субъективтік – психологиялық емес, объективтік.

Сонымен, өндіріс теориясында қызметі зерделенетін субъекті – өндіруші. Өндіруші ретінде (рөлінде) кез келген жеке тұлға болуы мүмкін, бірақ микроэкономикада өндіруші ретінде әдетте фирма болады.

Фирма (итал. Firma – қойылған қол) – санасыз нарық аясында адамдардың саналы ұйымдасу орындары. Фирма – пайда алу мақсатымен сауда қызметін жүзеге асыратын ұйым. Заң тұрғысынан алғанда, фирма – жеке мүлік және мүліктік құқықтары бар шаруашылық бірлік. Фирманың анықтаулары көп. Ол бірнеше адамнан ғана тұратын ұсақ кәсіпорын немесе дүние жүзінде филиалдары бар көпмиллионды бірлестік болуы мүмкін. Қазір дүние жүзінде 40 млн аса фирмалар бар, олардың көбі шағын және орташа бизнес аясына жатады. Фирма қызметінің негізі – өндіріс үдерісі. Өндіріс – қорларды экономикалық игіліктерге айналдыру үдерісі. Ол игіліктер тура немесе жанама түрде қажеттіліктерді қанағаттандыруға арналған. Өндіріске кіретін қорлар өндіріс факторлары болып келеді. Неоклассиктер оларды 4 негізгі топқа бөледі:


  1. Жер – табиғи ресурстары

  2. Еңбек – өнідіріс үдерісіне кіретін адамдардың ақыл-ой және дене қабілеттілігі

  3. Капитал – құнды құруда тікелей қатысатын өндіріс құралдары

  4. Кәсіпкерлік қабілеттілік (қызмет) пайда табу мақсатымен өндірістің басқа факторларын шоғырландыруы бойынша қызмет

Өндірістің әр нақты үдерісі (процесі) технологиясымен –факторлардың белгіленген тұрақты қисынымен сипатталады. Ескеретін жәйт: кейде өндірістің 1 процесі (үдерісі) әр түрлі технологиялардың көмегімен іске асырылады. Өндіріс технологиясы (оның жетілдіруі) қорлардың нәтижелі пайдалануын қамтамасыз ететін негізгі факторы болып табылады. «Нәтижелілік» категориясын анықтауында 2 амалды айырады: экономикалық және технологиялық нәтижелілік. Факторлардың аз санын пайдалана (тарта) отырып, тапсырылған шығару көлеміне жеткен өндіріс тәсілі технологиялық нәтижелі деп саналады. Экономикалық нәтижелілік – кеңдеу ұғым. Тартылған өндіріс факторларының баламалы құны ең аз болған технологиялық нәтижелі өндіріс экономикалық нәтижелі деп саналады. Жұмсалған қорлар көлемі мен осы технология шеңберінде шығарылған өнім көлемі араларындағы тәуелділікті өндірістік функция көрсетеді. Оның жалпы түрі келесі: Q = f(Х1, Х2, Х3,…Хn)

Онда Q – шығару көлемі

Х1, Х2, Х3,…Хn – өндіріс факторлары

Барлық өндірістік функциялар жалпы қасиеттерге ие:

1. Әр қайсысы нақты өндірістік процесті (үдерісті) баяндайды, технологияның өзгеруі өндірістік функцияның түрін өзгертеді.

2. Функцияның ішіндегі өндіріс факторлары өзара ауыстыралады – бұл неоклассикалық экономика теориясының негізгі қағидаларының бірі.

3. Өндірістік функция факторлардың тек қана технологиялық нәтижелі қисындарын баяндайды.

4. Өндірістік функция шығарудың тек қана ең жоғары мүмкін болатын мағыналарын көрсетеді. Өндірістік теориясында әдетте 2 факторлы өндірістік функциясы (Кобба – Дуглас функциясы) пайдаланады, онда өндірістің 2 факторын – еңбек пен капиталды тарту есебінде шығару іске асырылады.

Q = f(L,K),мұнда

L – еңбек

К – капитал



2. Изокванта. Технологиялық ауысу нормасы
Өндірістің кез келген технологиясы өнімнің тапсырылған көлемін өндіру үшін екі фактордың ең аз жиынын сипаттайтын нүкте түрінде графикте көрсетілуі мүмкін. Осы нүктелерді қосып өндірістік функцияны бейнелейтін қисық сызығын (изоквантаны) – isoguanta аламыз.

Изокванта – бірдей (тұрақты) шығару көлемін беретін өндірістің екі факторының барлық мүмкін амалдарын көрсететін қисық сызық.


K
3

2


1

L

1 2 3



46 сурет. Изокванта
Еңбек пен капитал санының әр түрлі амалдарында изоквантада орналасқан кез келген нүктеде өндірістің бір ғана көлемі жетіледі. Изоквантаны салу тұтыну теориясындағы парықсыздық қисық сызығын салумен методологиялық жағынан бірдей. Олар анықтама жағынан да жақын: парықсыздық қисық сызығы тұтынушының бірдей (ең жоғары) пайдалылық деңгейімен тауар таңдауының балама нұсқаларын көрсетеді, ал изокванта бірдей (ең жоғары) шығару көлеміне жетудің өндіріс факторлар шығындарының балама нұсқаларын. Факторлардың кез келген жинағында өнімнің ең жоғары шығаруын көрсететін изокванталар жиынтығы (47 сурет).





K

Q3

Q2

Q1

L

47 сурет. Изокванталар картасы
Изокванта картасының мәні парықсыздық сызығының мәніне сәйкес. Координата басынан изокванта неғұрлым алшақтау, шығарудың соғұрлым көп көлемін көрсетеді. Изокванталардың еңкіштігі теріс, түрі ойыс және де олар қиылыспайды.

Технологиялық ауысу нормасы (MRTSLK) – басқа факторлардың өзгерістеріне байланысты бір фактордың қажет сандық өзгерістерін көрсететін шама (тұрақты шығару көлемінде) (marginal rate of technical substitution):

MRTSLK = ­­– ΔК/ ΔL Q = const шартында.

Технологиялық ауысудың шекті нормасы факторлардың шекті өнімдерімен тікелей байланысты – норма олардың кері өзара қатынасына тең.

MRTSLK = (­­– ΔК/ ΔL) (МРL/МРK), мұнда

МРL – еңбектің шекті өнімі (marginal product), еңбекті пайдаланудың бірлікке өзгеруінің нәтижесінде жиынтық өнімнің өзгеруі:

МРK капиталдың шекті өнімі – капиталды пайдаланудың бірлікке өзгеру нәтижесінде фирма жиынтық өнімінің өзгеруі. Бұл капиталдың еңбекпен ауысу барысында шекті өнімінің өсіп, ал еңбектің шекті өнімі түсетінін, яғни капитал бірлігінің қайтарымы өсіп, еңбек бірлігінің қайтарымы түсетінін білдіреді. Демек, MRTSLK шамасы төмендейді де, изокванта түзеледі. Сәйкес ахуал капиталды еңбекпен ауыстырғанда пайда болады. Бұл құбылысты классикалық мысалдың көмегімен көрсетуге болады: өнімнің белгіленген көлемін өндіру үшін еңбек бірліктерінің біршама саны және капитал бірліктерінің біршама саны қолданады. Капиталды еңбекпен ауыстырғанда (станоктар санын көбейтіп, жұмыскерлер санын қысқартқанда), капитал бірліктерінің өнімділігі (қайтарымы) азаяды, ал еңбек бірліктерінің (жұмыскерлердің) өнімділігі өседі және керісінше. MRTSLK = (­­– ΔК/ ΔL) (МРL/МРK) теңдігінен шығатын екінші маңызды түйін: изоквантаның кез келген нүктесінде бір фактордың екіншісімен ауысуының шекті нормасы осы нүктедегі изоквантаға жанаманың еңкіштігіне тең. MRTSLK маңызына байланысты өндірістік функциялардың әр түрлерін айырады:

1. Егер өндіріс факторлары мүлде өзара ауыстырылатын, яғни бірі екіншісін толық ауыстырса (мысалы, балмұздақты сатушы немесе автомат арқылы сату), MRTSLK маңызы = 1 және де изоквантаның барлық нүктелерінде тұрақты түрде изокванта тура сызық түрде болады (48-а суреті).

2. Егер өнідіріс факторлары мүлде өзара ауыстырылмайтын болса, MRTSLK маңызы = 0, изокванта 2 перпендикуляр кесіндіден тұрады.



K K

а) L б) L

48 сурет – Изокванталар типтері
3. Қайтарымның кемушілік заңы. Ауқым әсері.
Пайдаланатын факторлар санының өзгеруі талданатын үдерістерге (процестерге) қандай ықпал жасайтынын көрейік. Мұнда (әдетте факторлар санының өзгеруі жөнінде айтылғанда), уақыттық кезеңдердің шектеуі қажет. Қысқа мерзімді кезеңде бір фактор тұрақты болып қалады. Ұзақ мерзімді кезеңде 2 фактор да ауыспалы.

Қысқа мерзімді кезеңдегі өндірістік функцияның түрі:

Q = f (NL,K), егер еңбек ауыспалы фактор болып тұрса, (оның қолдануы көбееді/азаяды), ал капитал тұрақты болып қалады.

Немесе Q = f (L, NK), егер ауыспалы фактор – капитал, ал тұрақты – еңбек болған жағдайда.

Ауыспалы фактордың өсу сызығы оның өсіне жараспалы параллельді сәуле тәрізді көрсетіледі.



K
K* K*

L 2L L


49 сурет. Қысқа мерзімді кезеңдегі өндіріс факторлары
Сәулені бойлай оңға қарай қозғалыста K/L ара қатысы азаяды, солға қарай – көбееді, өйткені капитал бірлігінің белгіленген саны еңбектің көптеу не аздау санына келеді. Демек, қысқа мерзімді кезеңде факторлардың шамасы шығару өзгерістердің ықпалымен өзгереді. Осы ықпалдың дәрежесін анықтау үшін бір қатар категориялар пайдаланады:

1. Жиынтық (жалпы) өнім ТР (total product) – шығарудың жалпы көлемі;

2.Орташа өнім АР (average product) – жиынтық өнімнің ауыспалы фактор санына қатынасы. АРL = TP/L; APK = TP/K (АРL уақыт бірлігінде өнім шығаруды сипаттап, еңбек өнімділігі деп аталады; APK – капиталдың (негізгі қордың) пайдалану нәтижелілігін сипаттайды да, қор қайтарымы деп аталады.

3. Шекті өнім МР (marginal product) – ауыспалы фактор бірліктерінің қолдануын көбейтуден алынған жиынтық өнімнің өсімі. MPL =ΔTP/ΔL; MPK = ΔTP/ΔK

1. Жиынтық, орташа және шекті өнімдердің графиктері 50 суретте көрсетілген.


TP TPmax

AP, MP


AP

MP

50 сурет. Жиынтық, орташа және шекті өнімдер


Графикте жиынтық, орташа және шекті өнімнің көрсеткіштері арасында өзара қатынас бар екендігі көрінеді.

2. шекті өнім орташа өнімнен асқан жағдайда, орташа өнім көбееді (МР>АР);

3. орташа өнім шекті өнімнен асқанда, орташа өнім азаяды (МР<РР);

4. орташа өнім шекті өнімнің қисық сызығының қиылысу нүктесінде өзінің ең жоғары маңызына жетеді (МР = АР).

Егер шекті өнім нольге тең болса, жиынтық өнім өзінің ең жоғары маңызына жетеді. Жоғарыда қаралған факторлардың ауысу мысалын бір фактор ауыспалы, ал екінші тұрақты болатын ахуалға көшіруге болады: ауыспалы фактордың қайтарымы түседі, яғни ауыспалы фактордың шекті өнімі де қысқарады (оны жұмыскерлер мен станоктар мысалында көрсетуге болады). Ауыспалы фактор шекті өнімінің қысқаруы өнімділік кемушілігінің заңы (қайтарым кемушілігі), ол жалпы сипатты болып, шекті пайдалылық кемушілігі заңымен бірге микроэкономика теориясының негізі болатын заңдарының бірі. Сонымен, қысқа мерзімді кезеңде өндірістің кеңеюі шекті өнімділіктің кемушілік заңына тәуелді.

Ұзақ мерзімді кезеңдегі өндірістік функцияның түрі:

Q = f (NL, NK).

Екі фактор ауыспалы болып, олардың ара қатысы көбею жағдайында да өзгермейді. Сондықтан, шекті өнімділік кемушілік заңының ұзақ мерзімді кезеңіндегі өндірістің кеңею жағдайында әрекеті жоқ. Мұнда ауқымға байланысты экономия қағидасы жүреді (әрекетте).



Ауқым әсері – өндіріс факторлар шығын шамасының салыстырмалы өзгеруі мен шығару көлемінің салыстырмалы өзгеруінің ара қатысы.

Өндіріс факторларының N есе өзгеруі шығаруды да N есе өзгертеді, ол ауқымның тұрақты қайтарымын немесе ауқымның тұрақты әсерін білдіреді. Өндіріс факторларының N есе (өсуі) шығарудың N есе аздау өсуі ауқымның қайтарым кемушілігі немесе ауқымның теріс әсері болады. Егер өндіріс факторларының N есе өсуі шығарудың N еседен көп өсуіне әсер етсе, оны ауқымның өсу қайтарымы немесе ауқымның оң әсері деп айтады.

Изокванта картасын талдай келе, ұзақ мерзімді кезеңде ауқым әсерінің білінуін көруге болады. Егер шығару көлемі тең шамада өскенде изокванталар тақалса (51-а), ол ауқымның оң әсерін көрсетеді – шығарудың көбеюі факторлардың аз шығындарын талап етеді. Ал изокванталардың алшақтауы (51-в) ауқымның теріс әсерін көрсетеді – шығарудың көбеюі көптеген шығындарды талап етеді. Оған сәйкес, егер изокванталар сол калпында қалса (51-б), ауқым әсері тұрақты болады.
K K K

а) L б) L в) L



51 сурет. Изокванта картасындағы ауқым әсері
Шығару көлемінің өсуінде (ол фирманың өсуіне тең) ең алдымен ауқымның оң әсері орын алады, сонан соң ол ауқымның тұрақты әсерімен, соңында ауқымның теріс әсерімен ауысады. Тәжірибеде ұйымдастыру факторы ауқым әсерінің себебі болып келеді. Өсу қайтарымы барысында пайда болған шығындарды үнемдеу мүмкіндіктері мамандандыруды тереңдету, жаңа технологияларды пайдаланудың арқасында ұйымдастыру факторы өзін өнімділіктің өсуінде көрсетеді. Кемушілік қайтарымның барысында ол басқару мен үлестіруде, әкімшілік шығындарда көрінуі мүмкін. Бастапқы кезеңдерде фирманың оң сәттері көп, бірақ бір шекке жеткенде өсіп кеткен фирманы басқару қиындай түседі де, қайтарым теріс болады. Жоғарыда қаралған жиынтық, орташа және шекті өнімдердің көрсеткіштері факторлар санының өзгерістерін өлшеу мен талдау үшін керек. Олардың көмегімен шекті өнімділігінің кемушілік заңы әрекетін бағалауға болады. Бірақ олар абсолюттік көрсеткіштер болып келеді, сондықтан олардың қолдануы толық талдауға жеткіліксіз. Сол себептен салыстырмалы көрсеткіштер пайдаланады, көбінесе, өндіріс факторларының икемділігі. Өндіріс факторлары икемділігінің коэффициенті талданатын фактордың бір пайыздық өзгеруіне көлем әсерінің шамасын көрсетеді. Ол талданатын фактор шекті өнімнің орташа өніміне деген қатысына тең:

ЕL = MPL/AP

EK = MPK/APK
Сұрақтар мен тапсырмалар
Талқылау үшін сұрақтар

1. Өндірістің мәні неде? Қандай өндіріс технологиялық нәтижелі деп аталады? Экономикалық нәтижелі?

2. Өндірістік функцияның мәні неде? Кобба – Дуглас функциясы деген не?

3. Изокванта деген не? Түсінік беріңіз. Технологиялық ауысудың шекті нормасы.

4. «Фактордың жиынтық өнімі», «фактордың орташа өнімі», «фактордың шекті өнімі» деген категориялардың мәнін ашыңыз.

5. Кемушілік қайтарым заңы және ауқым әсері дегеніміз не? Олардың арасында не ортақ және айырмашылықтары қандай?



Есептер, жаттығулар, тестілер
1. Графиктегі орташа және шекті өнімдердің мағыналары араларындағы тәуелділік білдіреді: олардың қисық сызықтар қиылысу нүктесінде

а) орташа өнімнің мағынасы ең жоғары (көп);

б) орташа өнімнің мағынасы ең аз (төмен);

в) шекті өнімнің мағынасы жоғары;

г) шекті өнімнің мағынасы төмен (ең аз).
2. Тапсырылған технология бойынша шығарудың ең жоғары көлеміне жету білдіреді:

а) осы фактордың орташа және шекті өнімдері тең;

б) орташа өнім жоғары деңгейге жетеді, ал шекті – нөлге тең;

в) шекті өнім жоғары деңгейге (максимум), ал орташа өнім минимумға (төмен деңгейге) жетеді.

г) шекті өнім нольге тең, орташа – азаяды


Каталог: attachments -> article -> 722
article -> Ұлы баба есімі дәріптелді  Жаңа кітап баспадан шықты  Кітап тұсаукесеріне әзірлік
article -> Програма за развитие на читалищната дейност в община пещера за 2016 година
article -> «мемлекеттік қызмет этикасы» пәні бойынша
article -> Абыз тұЛҒА, АҢыз тұЛҒа кетбұҚа жауапты редакторы
article -> «Мемлекеттік қызмет этикасы» пәні бойынша
article -> Элективті пәндердің каталогы Мамандық 5В090500 «Әлеуметтік жұмыс» (оқу мерзімі – 4 жыл, оқу тілі – қазақ) Қарағанды – 2014-2015
722 -> Нұсқаулар 050506- экономика 050507- менеджмент 050508- есеп және аудит


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18




©www.engime.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет